Als je één ding weet over Salvador Dalí, dan is het misschien wel dat de man geen gewone kunstenaar was.
▶Inhoudsopgave
Zijn schilderijen zien eruit als dromen die een beetje te ver zijn gegaan. En precies daar zit het punt: Dalí was geen gewone dromer.
Hij was een meester in het vervormen van de realiteit. En een van de meest schrikbarende, maar ook fascinerende thema's in zijn werk? Schedels. Dood. En de manier waarop hij die twee samensmelt tot iets wat je niet snel vergeet. Maar waarom schedels? Waarom dood?
En wat probeerde Dalí daarmee echt te zeggen? Laten we erin duiken.
Waarom Dalí zo geïnteresseerd was in de dood
Dalí groeide op in een tijd en omgeving waar de dood niet verborgen werd.
In Catalonië, waar hij vandaan komt, stonden begraafplaatsen letterlijk naast scholen en huizen. De dood was gewoon onderdeel van het dagelijks leven. Maar er was meer.
Als kind was Dalí ervan overtuigd dat hij een reincarnatie was van zijn oudere broer, die was overleden voordat Salvador geboren werd. Zijn ouders noemden hem zelfs met dezelfde naam.
Stel je eens voor: je groeit op met het idee dat je eigenlijk iemand anders bent, iemand die al dood is.
Dat laat een diepe indruk achter. Die vreemde relatie met de dood en identiteit bleef hem achtervolgen. Niet alleen in zijn leven, maar ook in zijn kunst. Schedels werden voor Dalí een manier om te praten over sterfelijkheid, angst, verlangen en de grens tussen leven en dood.
Schedels in de kunstgeschiedenis: Dalí sloot bij een traditie aan
Dalí was niet de eerste kunstenaar die schedels gebruikte. In de Europese kunstgeschiedenis bestaat er een heel thema dat memento mori heet.
Latijn voor "vergeet niet dat je moet sterven". Denk aan de Hollandse vanitas-stillevens uit de 17e eeuw: prachtige tafels vol fruit en bloemen, maar altijd met een schedel erbij als waarschuwing. Alles is tijdelijk.
Geniet, maar vergeet niet dat het ophoudt. Dalí pakte dat thema op, maar gaf het zijn eigen surrealistische draai. Waar de oude meesters de schedel gebruikden als serieuze waarschuwing, maakte Dalí er iets groots, bijna theatraals van. Zijn schedels zijn niet stil.
Ze bewegen, smelten, vervormen en veranderen in andere objecten. Ze zijn levend en dood tegelijk.
De beroemdste schedel-schilderijen van Dalí
De vergaande aantrekkingskracht van het verlangen (1931)
Een van de meest iconische voorbeelden is De vergaande aantrekkingskracht van het verlangen. Op dit schilderij zie je grote amorfvormen die langs een vlakte drijven.
Maar kijk beter, en je ziet schedels. Menselijke schedels die samensmelten tot één grote massa.
De vergankelijkheid van de tijd (1931)
Het is alsof Dalí zegt: verlangens en angsten zijn met elkaar verweven, en uiteindelijk leiden ze allemaal naar dezelfde plek. De dood. Misschien wel het bekendste schilderij van Dalí: De vergankelijkheid van de tijd, beter bekend als De zachte klokken. Op het eerste gezicht zie je smeltende klokken in een woestijnlandschap, soms vergezeld door een mysterieuze vlieg.
Maar in het midden van het schilderij ligt een vreemde, organische vorm. Veel kunsthistorici zien daar een zelfportret van Dalí, vervormd tot iets wat lijkt op een weke, bijna ontdane schedel. Alsof hij zegt: de tijd smelt weg, en wat er overblijft, is uiteindelijk een geraamte. Dit schilderij is een van Dalí's meest persoonlijke werken.
De grote masturbator (1929)
In het midden zien we een grote menselijke figuur met een schedelachtig gezicht dat naar boven kijkt.
Het is een zelfportret, maar dan vervormd tot iets angstaanjagends. De schedel hier staat voor Dalí's eigen angsten, zijn obsessies en zijn worsteling met verlangen en schuldgevoel.
Het is rauw, eerlijk en ongemakkelijk. Precies wat goede kunst moet zijn.
Wat schedels echt betekenen in Dalí's werk
Het is makkelijk om te zeggen: "schedels betekenen dood." Maar bij Dalí is het altijd ingewikkelder. Zijn schedels staan voor meer dan alleen einde. Ze staan voor:
Tijdelijkheid. Alles vergaat. Klokken smelten, lichamen vervormen, en schedels herinneren ons eraan dat niets blijft zoals het is.
Identiteit. Dalí worstelde zijn hele leven met wie hij was. De schedel is het gezicht zonder masker. Het geen wat overblijft als alles eraf valt.
Angst en verlangen. In de psychoanalyse, die Dalí bestudeerde, zijn dood en verlangen nauw met elkaar verbonden. De schedel in zijn schilderijen is vaak een plek waar die twee samenkomen. De droom. In de surrealistische traditie is de droom een plek waar logica niet geldt. Schedels die spreken, bewegen of veranderen in bloemen: dat is de taal van de droom. En Dalí was de koning van die taal.
Dalí's invloed op hoe we dood en schedels zien in kunst
Dalí veranderde de manier waarop moderne kunstenaars omgaan met het thema dood.
Hij liet zien dat je serieus en grappig tegelijk kunt zijn. Dat iets eng kan zijn en mooi. Dat een schedel niet alleen een waarschuwing hoeft te zijn, maar ook een uitnodiging: kijk eens goed naar wat er gebeurt als het leven voorbij is.
Zijn werk inspireerde generaties kunstenaars, van popart tot hedendaagse installatiekunst. En als je vandaag de dag door een museum loopt en een schilderij ziet met een schedel die iets onverwachts doet, dan zit er waarschijnlijk een beetje Dalí in.
Waar je Dalí's schedelkunst kunt bekijken
Wil je deze werken met eigen ogen zien? Het Teatro-Museo Dalí in Figueres, de geboortestad van de kunstenaar, heeft een enorme collectie. Het museum is ontworpen door Dalí zelf en is zelf al een surrealistisch kunstwerk, net als de vuurtorens in zijn kustlandschappen.
Daarnaast hangen werken in het Museo Reina Sofía in Madrid en het Museum of Modern Art in New York.
Online kun je veel van zijn schilderijen bekijken via het Dalí Museum in Florida en het officiële Salvador Dalí Foundation. Maar het beste advies? Ga naar Figueres.
Sta in dat museum, kijk naar die schedels, en laat het werken. Want dat is precies wat Dalí wilde: dat je stilstaat, dat je voelt, en dat je nooit meer hetzelfde kijkt naar een eenvoudige schedel.