Stel je voor: je staat voor een schilderij van Salvador Dalí, en in het midden zit een enorme kreeft.
▶Inhoudsopgave
Niet zomaar een kreeft, maar een kreeft die een telefoon is, of een kreeft die uit je oor groeit. Typisch Dalí, toch? Maar waarom kreeft eigenlijk?
Wat zit er achter dat raar beestje dat hij overal liet verschijnen? Tijd om erin te duiken.
Waarom Dalí gek was op de kreeft
Dalí was een meester in het gebruik van symbolen. Alles in zijn schilderijen had een betekenis, hoe bizar het ook leek.
En de kreeft was een van zijn favoriete symbolen. Niet omdat hij dol was op zeevruchten, maar omdat de kreeft voor hem iets heel specifieks uitbeeldde: seksuele angst en verlangen. Dalí zelf schreef erover in zijn boek Het geheime leven van Salvador Dalí uit 1942.
Hij vertelde dat hij als kind een dode kreeft had gezien op het strand, en dat beeld bleef hem achtervolgen.
De kreeft herinnerde hem aan zijn eigen lichaam, aan kwetsbaarheid, maar ook aan iets dat hij niet kon begrijpen: seksualiteit. Die mengeling van aantrekking en afkeer maakte de kreeft tot het perfecte surrealistische symbool.
De beroemdste kreeft van Dalí: de telefoon
Als je aan Dalí denkt en aan kreften, dan denk je waarschijnlijk meteen aan Lobster Telephone uit 1936. Dit is misschien wel het meest iconische voorwerp dat hij ooit maakte.
Een gewone telefoon, maar dan met een kreeft als hoorn. Ja, echt waar. Het ding is niet zomaar een grappig object. De kreeft staat symbool voor de angst om te communiceren, om je kwetsbaar op te stellen.
Een telefoon gebruik je om te praten, om jezelf bloot te geven aan een ander.
En dan zit daar een kreeft omheen, klaar om je te pakken. Het is typisch Dalí: iets alledaags wordt ineens eng en verontrustend. Het originele Lobster Telephone als surrealistisch object is te zien in diverse musea, waaronder het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Dalí maakte er meerdere versies van, in verschillende kleuren. Het is een van die objecten die je niet meer vergeet.
De kreeft in zijn schilderijen
Maar de kreeft verschijnt niet alleen in zijn sculpturen. Ook op doek is het beestje een terugkerende gast.
In Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening uit 1944 zie je een kreeft die uit een granaatappel springt. De kreeft is hier weer verbonden met angst, met een schok die je wakker maakt. En in The Great Masturbator uit 1929, een van zijn meest bekende schilderijen, speelt de kreeft ook een rol in het complexe web van symbolen rondom verlangen en angst. Dalí gebruikte de kreeft als een soort visuele metafoor voor de spanning tussen wat je wilt en wat je vreest.
Dalí en Freud: de verbinding
Om de kreeft echt te begrijpen, moet je weten dat Dalí een enorme fan was van Sigmund Freud. De psychoanalyse van Freud was voor Dalí een openbaring.
Freud geloofde dat dromen en symbolen verborgen verlangens blootleggen, en precies dat wilde Dalí op zijn doeken doen.
De kreeft paste perfect in die denkwijze. Het is een dier met een harde schaal, maar van binnen zacht en kwetsbaar. Klinkt dat niet als de mens zelf?
We doen alsof we sterk zijn, maar van binnen zit er heel wat anders. Die tegenstichting maakte de kreeft tot een krachtig symbool in Dalí's surrealistische wereld.
Meer dan alleen angst
Hoewel seksuele angst de belangrijkste betekenis is, had de kreeft in Dalí's werk ook andere lagen. Het dier staat voor transformatie — kreften vervellen regelmatijd, ze groeien uit hun huid.
Dat past bij Dalí's fascinatie voor verandering, voor het constante worden van iets anders.
Ook de associatie met de zee en het onderbewuste speelt een rol. De kreeft leeft op de bodem van de oceaan, in een wereld die verborgen is voor ons. Net als het onderbewuste: je weet het is er, maar je kunt er niet zomaar naar kijken.
De kreeft als Dalí-merk
Na verloop van tijd werd de kreeft bijna een soort handtekening van Dalí. Net zoals zijn slappe klokken of zijn lange snor herkenbaar zijn, werd de kreeft een visueel merk. Mensen zagen een kreeft, en ze dachten: dat is Dalí.
Dat is eigenlijk best bijzonder. Een klein zeedier dat je normaal gesproken associeert met een diner in een zeevruchtenrestaurant, werd door één excentrieke Spaanse kunstenaar omgetoverd tot een van de meest herkenbare symbolen uit de kunstgeschiedenis.
Waar je Dalí's kreften kunt zien
Ben je benieuwd geworden? Gelukkig zijn er genoeg plekken waar je Dalí's kreeft-werken kunt bewonderen.
Het Dalí Theatre-Museum in Figueres, de geboortestad van de kunstenaar, is natuurlijk de belangrijkste bestemming. Daar hangen schilderijen, staan sculpturen, en is de hele wereld van Dalí samengebracht. Ook het Museo Reina Sofía in Madrid en het Museum of Modern Art in New York hebben werken van Dalí in hun collectie waarin de kreeft een rol speelt.
En als je echt diep erin wilt duiken, is Dalí's eigen boek Het geheime leven een must-read. Daar legt hij zelf uit waarom hij bepaalde symbolen koos, en wat ze voor hem betekenden.
De kreeft van Dalí is meer dan een raar detail op een schilderij.
Het is een venster naar de geest van een van de meest fascinerende kunstenaars uit de twintigste eeuw. De volgende keer dat je een kreeft ziet in een van zijn werken, weet je: er zit een heel verhaal achter.