Stel je voor: een man die zijn hele leven lang met seksualiteit, droombeelden en het onderbewuste speelt, en die op latere leeftijd ineens de Maagd Maria op zijn doeken zet. Klinkt als een plotwist uit een film, maar het is gewoon het leven van Salvador Dalí.
▶Inhoudsopgave
Want ja, de man die ons kende van smeltende klokken en bizarre landschappen, kreeg in de jaren vijftig en zestig een diepgaande spirituele wending.
En die wending veranderde zijn kunst voorgoed.
Van surrealistisch rebelse tot gelovige kunstenaar
Dalí groeide op in Catalonië, Spanje, in een gezin waar het katholisme een grote rol speeg. Zijn moeder was vroom, zijn vader niet.
Toen Dalí's moeder stierf in 1921, toen hij pas zestien was, raakte hij diep geschokt. Die verlies zou hem zijn hele leven achtervolgen. In zijn jeugd verzon hij zichzelf als de grootste kunstenaar ter wereld, en hij had geen enkel probleem om dat ook hardop te zeggen.
Maar onder al die zelfverering zat altijd een stukje twijfel, een zoektocht naar iets groters dan zichzelf.
In de jaren vijftig begon Dalí serieus te verdiepen in de katholieke traditie. Niet zomaar oppervlakkig, nee, de man las theologische teksten, bestudeerde de geschiedenis van de kerk en raakte gefascineerd door wat hij noemde de "mystieke en wetenschappelijke waarheid" van het geloof. Hij wilde iets nieuws creëeren: een combinatie van surrealisme en klassieke religieuze kunst. Hij noemde dat zelf het "mystiek-nuclear" tijdperk van zijn werk.
Waarom de Maagd Maria precies?
De Maagd Maria was voor Dalí niet zomaar een religieus figuur. Ze stond voor zuiverheid, voor het goddelijke vrouwelijke, en bovenal voor de verbinding tussen het aardse en het hemelse.
In de katholieke traditie is Maria de moeder die alles draagt, die lijdt en die toch trouw blijft. Voor Dalí was dat een krachtig symbool dat perfect paste bij zijn eigen fascinatie voor het mysterie van het leven en de dood. Wat Dalí extra aantrekkelijk vond: Maria is een figuur die zowel menselijk als goddelijk is. Ze is een gewoon meisje uit Nazareth, maar wordt tegelijkertijd vereerd als de moeder van God.
Die spanning tussen het alledaagse en het buitengewone, dat is precies waar Dalí zijn hele carrière mee bezig is geweest. Een van de meest bekende voorbeelden is De Madonna van Port Lligat, geschilderd in 1949.
Het schilderij toont de Maagd Maria met het kindje Jezus op schoot, maar dan op typisch Dalí-wijze: de figureen zijn opgebouwd uit geometrische vormen en lijken bijna te zweven.
De Madonna van Port Lligat (1949)
Het doek meet 48,9 bij 37,5 centimeter en bevindt zich nu in de collectie van de Fukuoka Museum in Japan. Interessant detail: Dalí gebruikte zijn vrouw Gala als model voor de Maria in dit schilderij. Gala was voor Dalí een soort aardse godin, dus die keuze zit logisch.
In een ander, groter schilderij met dezelfde titel uit 1950, dat 225,8 bij 191 centimeter meet en te zien is in de Marsh Art Gallery in de Verenigde Staten, gaat Dalí nog verder. Hier zijn Maria en Jezus opgebouwd uit bijzondere sieraden en organische vormen.
Het lijkt alsof het beeld uit het water rijst, waarbij de vissen als spiritueel symbool in zijn religieuze schilderijen opduiken. Het is surrealistisch, maar tegelijkertijd ook echt sfeervol en stil. Misschien wel het meest iconische religieuze werk van Dalí is Het Laatste Avondmaal uit 1955.
Dit enorme doek, 166,7 bij 267 centimeter, hangt in de National Gallery of Art in Washington.
De Sacrament van de Laatste Avondmaal (1955)
Hoewel dit schilderij niet specifiek over Maria gaat, laat het perfect zien hoe Dalí in die periode dacht over religie. Jezus zit in het midden, maar er is geen spoor van dramatisch lijden.
Het is vredig, bijna helder. Boven de figuren zweeft een gigantisch lichaamloos hoofd, wat verwijst naar de goddelijke aanwezigheid.
Het schilderij straalt uit dat er iets groters is dan wat we met onze ogen kunnen zien.
Maria als terugkerend thema in Dalí's late schilderijen
Na 1950 keerde het motief van de Maagd Maria regelmatig terug in Dalí's werk.
In De Maagd van Port Lligat uit 1950, in verschillende litho's uit de jaren zestig, en zelfs in zijn illustraties voor een bijbeluitgave. Dalí maakte in 1964 een reeks van tien gouaches voor de bijbel, waaronder meerdere afbeeldingen van Maria.
Die reeks werd later uitgegeven als boek door het uitgeverij Rizzoli. Wat opvalt in al deze werken: Dalí vermijdt het sentimentele. Zijn Maria's zijn geen zachte, huilende moeders. Ze zijn sterk, bijna abstract, en hebben iets kouds en tegelijkertijd verhevens.
Invloed van de Spaanse traditie
Het is alsof Dalí probeert het mysterie van het geloof vast te leggen zonder het te vereenvoudigen.
Je mag niet vergeten dat Dalí een Catalaan was, en in Catalonië is de verering van de Maagd Maria enorm. De berg Montserrat, niet ver van Dalí's geboorteplaats Figueres, herbergt een beroemd zwarte madonna-beeld dat al eeuwenlang een pelgrimsoord is. Dalí bezocht Montserrat als kind en was gefascineerd door de mysterieuze zwarte madonna. Die vroege indruk heeft zeker bijgedragen aan zijn latere fascinatie voor Maria als kunstenaar.
Spiritualiteit en wetenschap: Dalí's unieke mix
In zijn late jaren, vanaf ongeveer 1970, begon Dalí ook te experimenteren met hologrammen en stereoscopie. Hij wilde kunst creëeren die je vanuit meerdere hoeken kon bekijken, alsof je erin kon stappen. Sommige van die experimenten hadden weer religieuze thema's.
Het idee was dat kunst, net als geloof, je een blik kan geven op een diepere werkelijkheid die je met gewone ogen niet ziet.
Dalí zei het zelf het beste: "Ik ben een katholiek, maar ik ben ook een wetenschapper. Ik geloof in God, maar ik geloof ook in atomen." Die combinatie van geloof en rede, van mystiek en precisie, maakt zijn religieuze werk zo bijzonder.
Het is niet prekerig, het is niet opdringerig. Het is gewoon Dalí die op zijn eigen manier probeert te begrijpen waarom we hier zijn.
Wat Maria betekent in Dalí's oeuvre
Als je naar Dalí's hele carrière kijkt, zie je een man die altijd op zoek was naar het onbegrijpelijke. In zijn vroege jaren vond hij dat in droombeelden en het onderbewuste. In zijn late jaren vond hij dat in religie, waarbij hij vaak zichzelf als symbool verwerkte.
De Maagd Maria werd voor hem het perfecte symbool: een vrouw die het goddelijke in zich draagt, die lijdt zonder te klagen, en die tegelijkertijd heel gewoon is.
Dat maakt Dalí's Maria's zo krachtig. Ze zijn geen heilige prentjes, geen kleurplaten uit een katholiek onderwijsboek.
Ze zijn surrealistische visies op een thema dat al duizenden jaren de kunstenaars inspireert. En precies daarom blijven ze boeien, ook voor mensen die verder niet zo gelovig zijn.