Dalí's verhouding tot zijn eigen onderbewustzijn als kunstenaar

Stel je voor dat je elke ochtend wakker wordt met de wildste beelden in je hoofd.

Gesmolten klokken, krekels met mensenhoofden, olifanten op spinnenpoten. Voor de gemiddelde mens is dat een nachtmerrie.

Voor Salvador Dalí was het gewoon werktijd. Dalí was geen gewone kunstenaar. Hij was een man die bewust een deur opende naar zijn onderbewustzijn — en die deur vervolgens wist te verkopen als kunst. Zijn verhouding tot zijn eigen onderbewustzijn is misschien wel het meest fascinerende aspect van zijn hele carrière. Niet alleen omdat hij er schilderdenen mee maakte, maar omdat hij er een volledige levensfilosofie omheen bouwde.

De surrealistische revolutie en het onderbewustzijn

Om Dalí te begrijpen, moeten we even terug naar de jaren twintig van de twintigste eeuw. De surrealisten, geleid door André Breton, waren geïnspireerd door de psychoanalytische theorieën van Sigmund Freud.

Freud had ontdekt dat ons onderbewustzijn een enorme invloed heeft op ons gedrag, onze gedachten en onze dromen.

De surrealisten wilden die verborgen wereld zichtbaar maken — op doek. Dalí kwam in 1929 bij de surrealistische beweging. Dat was een belangrijk jaar voor hem.

Hij maakte datzelfde jaar zijn beroemde film Un Chien Andalou samen met Luis Buñuel. Een film vol met schokkende beelden die rechtstreeks uit het onderbewustzijn leken te komen. Maar waar veel surrealisten experimenteerden met automatisch schrijven of willekeurige technieken, ontwikkelde Dalí iets heel eigen.

De paranoïde-kritische methode: Dalí's geheime wapen

Dit is het moment waarop het echt interessant wordt. Dalí ontwikkelde wat hijzelf de paranoïde-kritische methode noemde.

Klinkt ingewikkeld, maar het idee is best simpel. Hij trachtte bewust een staat van waanvoorstelling op te wekken — zonder krankzinnig te worden.

Hij observeerde de wereld om zich heen en zag daar beelden in die er in werkelijkheid niet waren. Een wolk werd ineens een gezicht. Een schaduw werd een monster.

Wat zo bijzonder is: Dalí beweerde dat hij controle had over dit proces. Hij kon de paranoïde staat opzetten en weer afzetten. Zoals een schakelaar.

Dat maakt hem fundamenteel anders dan iemand die echt lijdt aan waanvoorstellingen. Dalí gebruikte zijn geest als een instrument. En dat instrument speelde de mooiste, bizarste muziek die de kunstwereld ooit heeft gezien. Zijn meesterwerk De volharding der herinnering uit 1931 is hiar het perfecte voorbeeld.

Die gesmolten klokken hangend over een lege landschap? Dat is geen willekeurig beeld.

Dat is Dalí's onderbewustzijn dat letterlijk wordt gegoten in verf. Het schilderij is slechts 24,1 bij 33 centimeter groot — best klein, eigenlijk — maar het heeft meer impact gehad dan veel doeken tien keer zo groot.

Dromen als directe bron van inspiratie

Dalí hield niet van het idee dat kunst puur techniek was. Voor hem kwam alles uit de droomwereld.

Hij had zelfs een truc uitgevonden om dromen vast te leggen. Hij zat in een stoel met een metalen bordje in zijn hand.

Hij ontspande zich, en op het moment dat hij in slaap viel, viel het bordje op de vloer. Het geluid maakte hem wakker, en hij schilderde direct wat hij net had gedroomd. Deze techniek noemde hij sluimer met een sleutel.

Het is eigenlijk een manier om precies op het grensvlak tussen waken en dromen te opereren. Dat is het moment waarop het onderbewustzijn het meest actief is. Dalí begreep dit intuïtief, lang voordat de wetenschap het kon bewijzen. Zijn droombeelden zijn niet zomaar vreemd.

Ze hebben een diepere psychologische betekenis. De olifant op spinnenpoten uit De Tentatie van de Heilige Antonius uit 1946?

Dat is een beeld dat zowel schoonheid als angst uitstraalt. De poten zijn fragiel, bijna breekbaar, terwijl het lichaam enorm en zwaar is. Veel psychologen zien daarin een weerspiegeling van Dalí's eigen strijd tussen kracht en kwetsbaarheid.

Freud ontmoet Dalí: een historische lunch

In juli 1938 vond er een bijzondere ontmoeting plaats. Dalí ontmoette Sigmund Freud in Londen.

De oude Freud, toen al 82 jaar, was onder de indruk van Dalí's werk. Hij had eerder gedacht dat surrealisten slechts oppervlakkige navolgers waren, maar na het zien van Dalí's schilderijen veranderde hij van mening. Hij zei dat de diepgaande invloed van psychoanalyse op Dalí's kunst hem had doen inzien dat de irrationaliteit van het onderbewustzijn veel rijker was dan hij had gedacht.

Dalí schilderde tijdens die ontmoeting een portret van Freud. Het is een fascinerend doek, want je ziet er een man die letterlijk wordt verteerd door de tijd — maar ook iemand die nog altijd scherp observeert.

Voor Dalí was deze ontmoeting een bevestiging. De grondlegger van de psychoanalyse erkende zijn werk. Dat betekende alles.

Het ego als artistieke strategie

Laten we het hebben over iets waar Dalí berucht om was: zijn ego.

De man was een meester in zelfpromotie. Hij liet zich fotograferen met een snor die omhoog stak als de vleugels van een vlieg. Hij verscheen in talkshows en zei de meest absurde dingen met een volstrekte gezichtsuitdrukking.

Veel mensen vonden hem vervelend. Maar hier zit dieper denken achter.

Dalí begreep dat zijn publieke persona — die excentrieke, over-the-top persoonlijkheid — een verlenging was van zijn kunst.

Hij leefde zijn surrealistische filosofie. Het was geen grapje. Het was een bewuste keuze om de grens tussen kunst en leven te laten vervallen. In die zin was zelfs zijn ego een vorm van onderbewustzijn dat naar buiten trad.

André Breton, de leider van de surrealisten, vond het uiteindelijk te veer. Hij zette Dalí zelfs uit de beweging. De reden?

Te veel commercialisme, te veel opschepperij. Maar Dalí gaf niet veel om die uitsluiting. Hij zei later: "Ik ben de surrealisme." En op een bepaalde manier had hij gelijk.

De psychologische betekenis van Dalí's droombeelden

Wat maken Dalí's werken zo krachtig? Het is niet alleen de technische vaardigheid, hoewel die indrukwekkend was. Het is het feit dat zijn droombeelden vandaag de dag nog steeds zo raken.

Iets herkenbaars, ook al zijn ze volkomen onmogelijk. De gesmolten klokken?

Die spreken tot ons gevoel dat tijd relatief is. Dat soms alles vervloeit en je geen houvast hebt. De uitgerekte figuren?

Die roepen gevoelens op van vervreemding, van niet passen in de wereld. Dalí schilderde niet alleen zijn eigen onderbewustzijn. Hij schilderde het collectieve onderbewustzijn van een hele generatie die worstelde met oorlog, angst en onzekerheid.

Moderne psychologen en kunsthistorici bestuderen nog steeds zijn werk vanuit een psychologisch perspectief.

Zijn schilderijen worden gebruikt om patiënten te helpen hun eigen onderbewuste gedachten te verkennen. Dat is bijzonder voor kunst die soms meer dan honderd jaar oud is.

Dalí's erfenis: waarom het onderbewustzijn nog steeds boeit

Dalí overleed op 23 januari 1989 in Figueres, zijn geboorteplaats in Spanje.

Hij was 84 jaar oud. Maar zijn invloed is nog lang niet uitgewerkt.

In het Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía in Madrid en in het Dalí Museum in Florida krijgen jaarlijks honderdduizenden bezoekers zijn werk te zien. Zijn verhouding tot het onderbewustzijn was uniek omdat hij het niet alleen verkende, maar ook beheerste. Hij liet zich erdoor drukken, maar werd er niet door verslagen. Dat is een subtiel maar cruciaal verschil.

Veel kunstenaars die de diepte van hun onderbewustzijn ingaan, komen er niet heelhuids uit.

Dalí wel — al betaalde hij daar op persoonlijk vlak wel voor. De volgende keer dat je een schilderij van Dalí ziet, kijk dan even langer. Kijk niet alleen naar wat er staat, maar naar wat er gevoeld wordt.

Want achter elk bizarre beeld zit een stuk menselijkheid. Een stuk angst, verlangen, of verwondering.

En dat precies is wat Dalí wilde bereiken. Hij wilde dat jij — ja, jij — even je eigen onderbewustzijn zou voelen.

Misschien is dat de grootste kunst van Dalí. Niet dat hij gesmolten klokken schilderde. Maar dat hij je liet beseffen dat jij ze ook kunt zien.