Stel je voor: je staat voor een schilderij en je ziet een hand die een ei vasthoudt. Uit dat ei groeit een narcis. Maar dan kijk je beter, en zie je dat die hand eigenlijk een lichaam is. En dat narcis?
▶Inhoudsopgave
Dat is ook weer hetzelfde figuur, maar dan veranderd. Welkom bij Metamorphosis of Narcissus, het schilderij waar Salvador Dalí zijn liefde voor Sigmund Freud letterlijk op het doek smeet.
Dit meesterwerk uit 1937 is misschien wel het schilderij waar je het meest van schrikt als je het voor het eerst ziet. En tegelijkertijd is het precies het schilderij dat je niet loslaat. Laten we er eens goed naar kijken.
Het verhaal achter het schilderij: Narcissus opnieuw uitgevonden
De Griekse mythologie kent het verhaal van Narcissus al eeuwenlang. Een jongen die zo mooi is dat hij verliefd wordt op zijn eigen spiegelbeeld in het water.
Hij kan er niet van wegkijken, valt langzaam weg en verandert in een bloem. Een triest verhaal over eigenliefde en vergankelijkheid. Maar Dalí deed iets bijzonders.
Hij nam dit oude verhaal en gooide er een dik laagje Freudiaanse psychologie doorheen.
In plaats van een jongen die in het water staat te staren, zie je twee verslagen van dezelfde figuur. Aan de linkerkant zit Narcissus geknield bij het water, zijn hoofd leunend op zijn knieën. Aan de rechterkant? Diezelfde figuur, maar dan veranderd in een steenhand die een ei vasthoudt.
En uit dat ei groeit de narcisbloem. De boodschap is pijnlijk duidelijk: wie te veel in eigen spiegelbeeld staart, versteunt. Wie te veel van zichzelf houdt, verliest zichzelf.
Waarom dit schilderij zo Freudiaans is
Dalí was in de jaren dertig compleet geobsedeerd door Sigmund Freud. Niet zomaar geïnteresseerd, nee, echt verslaafd aan diens ideeën over het onderbewuste, dromen en verlangens.
In 1938 ontmoette Dalí Freud zelf in Londen, wat voor de Spaanse kunstenaar een bijna religieuze ervaring was.
In Metamorphosis of Narcissus verwerkte Dalí Freuds theorieën over het narcisme letterlijk. Het narcisme waar Freud het over had, niet de soort waar je te veel selfies maakt, maar het psychologische concept. De idee dat je energie op jezelf richt in plaats van op anderen.
En wat er dan gebeurt: je verandert, je versteunt, je verliest je eigen identiteit. Wat dit schilderij extra bijzonder maakt, is dat Dalí er ook een gedicht bij schreef. Een gedicht dat je vanuit het perspectief van Narcissus leest. Het schilderij en het gedicht horen samen, als twee handen die ineen grijpen.
Je kunt het werk eigenlijk niet volledig begrijpen zonder beide te ervaren.
De dubbele beeldtruc: Dalí's paranoïa-kritische methode
Wat je in dit schilderij ziet, is Dalí's beroemde paranoïa-kritische methode op zijn best. Je kijkt naar iets, en dan plotseling zie je iets anders, zoals in zijn iconische meesterwerk over tijd.
De hand is tegelijkertijk een lichaam. Het ei is tegelijkertijk een schedel. Het water is tegelijkertijk een spiegel.
Je ogen spelen je parten, en dat is precies de bedoeling. Deze techniek maakte Dalí beroemd.
Hij wilde dat kijkers actief meededen aan het schilderij. Niet passief toekijken, maar echt zoeken naar wat er verborgen zit. En elke keer als je opnieuw kijkt, zie je weer iets anders.
De sfeer en het landschap: Figueres in al zijn glorie
Kijk eens naar de achtergrond van het schilderij. Zie je die rotsen aan de rechterkant?
Dat is het landschap van Port Lligat, het vissersdorpje aan de Catalaanse kust waar Dalí woonde en werkte. Die rotsen herken je in veel van zijn schilderijen.
Ze zijn bijna een personage op zich. Aan de linkerkant van het schilderij zie je een groep figuren. Ze staan half verscholen achter de rotsen, alsof ze Narcissus bespieden. Wie zijn dat? Geliefden? Vijanden? Het onderbewuste van Narcissus zelf?
Dalí liet het bewust vaag, en dat maakt het juist zo intrigerend.
De kleuren zijn warm maar onheimlijk. Goudbruin, oker, zachte groentinten. Het voelt alsof je naar een zonsondergang kijkt die net iets te lang duurt. Alsof de tijd stilstaat, maar op een ongemakkelijke manier.
Waar je het schilderij kunt bewonderen
Metamorphosis of Narcissus hangt in de Tate Modern in Londen. Het schilderij meet 51,1 bij 78,3 centimeter, wat het een behoorlijk formaat geeft.
Het is geolied doek, gemaakt met olieverf, en het is een van de werken die je als je echt van Dalí houdt minstens één keer in het echt moet hebben gezien. De Tate Modern is gratis toegankelijk, dus je hoeft geen fortuin uit te geven om dit meesterwerk te zien. En geloof me, op een scherm doet het schilderij geen recht. Je moet er voor staan, dichtbij, en de details zien.
Andere werken die je moet zien als je dit schilderij leuk vond
De manier waarop Dalí de hand schilderde, de textuur van de rotsen, de schaduwen in het water. Ontdek hoe hij met verrassende dubbele beelden speelt; dat ervaar je alleen in het echt.
Als Metamorphosis of Narcissus je bekroop, dan zijn er een paar andere Dalí-werken die je niet mag missen. The Persistence of Memory, met die beroemde smeltende klokken, is natuurlijk de eerste die in je opkomt.
Maar kijk ook eens naar Swans Reflecting Elephants: de dubbele beelden ontrafeld, waar Dalí weer een van zijn dubbele beelden gebruikt. Of The Elephants, met die onmogelijke dunne pootjes. En als je echt dieper in de Freudiaanse kant van Dalí wilt duiken, bezoek dan het Dalí Theatre-Museum in Figueres, zijn geboortestad in Spanje. Daar hangt een enorme collectie, en je kunt echt voelen hoe Freud en Dalí in elkaars ideeën waren verwikkeld.
Waarom dit schilderij nog steeds relevant is
Je zou denken: een schilderij uit 1937, wat kan dat ons nog schelen? Maar kijk eens om je heen.
We leven in een tijdperk van sociale media, selfies en personal branding.
Narcissus zou zijn uitgestapt van de huidige wereld. De jongen die verliefd wordt op zijn eigen spiegelbeeld? Die heeft nu Instagram.
Dalí waarschuwde al tachtig jaar geleden. Wie te veel in zijn eigen reflectie staart, verliest zichzelf.
Wie te veel energie in zijn eigen beeld stopt, versteunt van binnen. Dat is een boodschap die harder weerklinkt dan ooit. Metamorphosis of Narcissus is niet zomaar een mooi schilderij. Het is een spiegel. Letterlijk en figuurlijk. En als je er lang genoeg naar kijkt, vraag je je af wie er eigenlijk verandert: Narcissus, of jijzelf.