Stel je voor: je staat voor een schilderij dat je direct aan het denken zet.
Niet omdat het mooi is, maar omdat het je dwingt om erover na te denken. Precies daarom is Salvador Dalí's The Great Masturbator zo'n iconisch werk.
Het schilderij zit vol met symboliek, angst, verlangen en surrealistische gekkigheid. Laten we het samen bekijken.
Het schilderij in één oogopslag
The Great Masturbator (Spaans: El gran masturbador) is geschilderd in 1929 en is een van de meest beroemde — en meest controversiële — werken van Salvador Dalí. Het olieverfschilderij meet 110 bij 150 centimeter en hangt nu in het Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía in Madrid.
Dalí's eigen gezicht in het midden
Maar wat zie je precies als je ervoor staat? Direct in het hart van het schilderij zie je een groot hoofd dat naar beneden hangt, alsof het zweeft boven het landschap.
De vrouwenfiguur en het verlangen
Dat hoofd is Dalí zelf. Het gezicht is herkenbaar aan zijn barteke en zijn intense blik. Het hoofd hangt naar beneden, en aan de onderkant zit een groeiende sprinkhaan — een beeld dat Dalí in veel van zijn werken gebruikt uit angst en ongemak.
De sprinkhaan: Dalí's grootste angst
Onder het hoofd ontspruit een vrouwenfiguur uit de nek, alsof ze uit zijn kop groeit. Die vrouwenfiguur is waarschijnlijk geïnspireerd door Gala, de vrouw die Dalí's grote liefde en muze zou worden. Ze is naakt en wordt afgebeeld alsof ze uit Dalí's hoofd komt. Haar lichaam is erotisch maar ook ongemakkelijk — haar hoofd ligt op de grond, en haar lichaam is onvolledig, alsof het nog niet helemaal gevormd is.
Er loopt een man naast haar die mogelijk Dalí's vader voorstelt, wat wederom een verwijzing naar de complexe relatie tussen Dalí en zijn familie.
Het landschap van Figueres
Die sprinkhaan is niet zomaar een insect. Dalí had een enorme fobie voor sprinkhanen, en hij gebruikte het dier vaak in zijn kunst als symbool voor verval, angst en seksuele onzekerheid.
Hier zit de sprinkhaan vast aan Dalí's gezicht, alsof het hem beschadigt of consumeert. Het is een van de meest in-your-face details van het hele schilderij. De achtergrond is een vlak, bijna leeg landschap dat sterk lijkt op de omgeving van Figueres, de geboorteplaats van Dalí in Catalonië.
De slak op de lippen
De rotsen, de zee aan de horizon en de eindeloze ruimte geven het schilderij een droomachtige, bijna kwalijke sfeer.
Het is typisch Dalí: alles ziet er realistisch uit, maar voelt compleet onwerkelijk. Een ander opvallend detail is de slak die op de mond van Dalí's hoofd zit. Slakken verschijnen ook in andere werken van Dalí, meestal als symbool voor traagheid, verval of seksuele onthouding. In dit intrigerende schilderij over de slaap versterkt het het gevoel van ongemak dat het werk uitstraalt.
Waarom is dit schilderij zo belangrijk?
The Great Masturbator is niet zomaar een schilderij; het vormt een fascinerende tegenhanger voor wie de symboliek in Dalí's erotische werken wil begrijpen. Het is een zelfportret van Dalí's onderbewuste.
Het werk komt uit een periode waarin Dalí sterk beïnvloed was door Sigmund Freud's ideeën over dromen en het onbewuste.
Elke vorm, elk detail in De Volharding van de Herinnering heeft een betekenis — of die betekenis nu duidelijk is of niet. Het schilderij was ook controversieel. De titel alleen al was in 1929 enorm provocerend.
Maar dat is precies wat Dalí wilde. Hij wilde grenzen opzoeken, mensen laten kijken en laten voelen.
En dat lukt nog steeds, bijna honderd jaar later. Als je ooit de kans krijgt om dit schilderij in het echt te zien in Madrid, ga dan vooral. Foto's doen er tekort aan. Het schilderij vraagt om stilstand, om kijken, en om het accepteren dat je niet alles meteen begrijpt. En misschien is dat wel het mooiste wat kunst kan doen.