De laatste jaren van Dalí: hoe veranderde zijn symboliek voor zijn dood?

Stel je voor: je bent bijna negentig jaar oud, je hebt de hele wereld veranderd met je kunst, en dan merk je dat je lichaam je in de steek laat.

Wat doe je dan? Salvador Dalí deed wat hij altijd deed — hij stopte zijn angst, zijn verlies en zijn fascinatie met de dood in zijn schilderijen. Maar de symboliek veranderde drastisch. Laten we erin duiken.

Dalí aan het begin: de smeltende klokken en het onbewuste

Om te begrijpen wat er in zijn laatste jaren veranderde, moeten we even teruggaan. In de jaren dertig en veertig was Dalí de koning van het surrealisme.

Zijn beroemdste werk, De Volharding der Herinnering uit 1931, staat vol met smeltende klokken. Die klokken? Die staan voor de relatieve tijd. Tijd is geen vaste zaak, zei Dalí, maar iets wat smelt, vervormt en verdwijnt — net als herinneringen.

In die periode draait alles om het onbewuste, dromen en seksualitele symboliek.

Dalí gebruikte motieven als rijpende vruchten, mieren (die voor hem stonden voor verval), en die beroemde smeltende klokken. Het was provocerend, excentriek en briljant tegelijk. Maar dat was Dalí nog niet aan het einde van zijn reis.

De breuk met het surrealisme en een nieuwe richting

In 1934 gebeurde er iets belangrijks: Dalí werd officieel uit de surrealistische beweging gezet.

André Breton, de leider van de surrealisten, vond dat Dalí te veel geld maakte met zijn kunst en te weinig politiek engagement toonde. Dalí zei er zelf over: "Ik ben het surrealisme." En misschien had hij gelijk. Na die breuk begon Dalí langzaam te verschuiven.

Hij raakte gefascineerd door wetenschap, religie en de geschiedenis van de kunst. In de jaren vijftig en zestig schilderde hij grote religieuze werken, zoals De Christus van Saint Juan de la Cruz uit 1951.

Dat is een compleet ander Dalí dan degene die we kennen van de smeltende klokken.

Maar het verrassende is: veel van zijn oude symbolen bleven terugkomen. Alleen kregen ze een nieuwe betekenis.

Wat veranderde er echt in zijn symboliek?

Het grootste verschil tussen vroeg Dalí en laat Dalí? De dood werd niet langer verborgen achter surrealistische maskers — hij werd frontaal aangekaart. In zijn vroege werk was de dood aanwezig als onderstroom.

Mieren kruipen over een vergeelde hand in Het Grote Masturbator uit 1929 — dat is verval, dat is sterfelijkheid. Maar het is subtiel, ingebed in een groter geheel van droombeelden. In zijn latere jaren, vooral vanaf de jaren zeventig, wordt de dood een centraal thema.

Dalí schilderde skeletten, geraamten en vervormde lichamen. Zijn werk De Hallucinogene Toreador uit 1969-1970 is een goed voorbeeld: in dit schilderij zit een verborgen portret van Venus, maar het geheel zit vol met dood en destructie.

De smeltende klokken keren terug — maar dan anders

Het is alsof Dalí zegt: kijk, achter alle schoonheid zit de dood. Interessant genoeg keerde het symbool van de smeltende klok terug in zijn latere werk. Maar waar het in 1931 stond voor de relativiteit van tijd en het onbewuste, werd het in zijn laatste jaren een symbool voor iets veel persoonlijkers: zijn eigen tijd die opraakte.

Dalí was zich er pijnlijk van bewust hoe hij als kunstenaar ouder werd. Zijn gezondheid verslechterde. In 1982 overleed zijn vrouw Gala, en dat was een klap waarvan hij nooit meer hersteld is.

Religie als nieuw symbool

Na haar dood werd zijn kunst donkerder, stiller, en vaak ook eenzaam.

De klokken smelten nog steeds, maar nu leken ze ook te smelten van verdriet. Een ander groot verschil: religie. Dalí, die in zijn jeugd atheïst was, raakte steeds meer gefascineerd door katholieke mystiek. In zijn laatste jaren schilderde hij werken waar Jezus, engelen en het Laatste Oordeel centraal stonden. De Sacrament van de Laatste Avondmaal uit 1955 was al een voorbode, maar in de jaren tachtig werd religie een terugkerend thema.

Dat was geen oppervlakkige trend. Dalí bestudeerde werkelijk theologie en was geïnteresseerd in de idee van onsterfelijkheid.

Misschien was het zijn manier om met zijn eigen sterfelijkheid om te gaan. Als je weet dat je gaat sterven, wordt het idee van een leven na de dood ineens best wel aantrekkelijk.

De laatste schilderijen: een kunstenaar die afscheid neemt

Dalí's allerlaatste werken, gemaakt in de late jaren tachtig, zijn bijna onherkenbaar vergeleken met zijn vroege meesterwerken. De techniek was minder fijn — zijn handen trilden, zijn ogen werden slechter. Maar de emotie was er des te sterker.

Zijn laatste schilderij, De Zwaartekrachtslang uit 1983, toont een figuur die zweeft tussen aarde en hemel.

Geen smeltende klokken, geen mieren, geen surrealistische chaos. Gewoon een mens, zwevend, op weg naar iets onbekend.

Het is ongelijk stiller dan alles wat hij ooit maakte. En misschien is dat precies het punt. Dalí overleed op 23 januari 1989 in Figueres, de stad waar hij geboren was.

Hij was 84 jaar oud. Zijn lichaam werd begraven in het Teatre-Museu Dalí, het museum dat hij zelf had opgericht.

Een kunstenaar die zijn eigen graf ontwierp — dat is zo ongelofelijk Dalí als maar kan.

Wat we kunnen leren van Dalí's laatste symboliek

Wat dit allemaal laat zien, is dat kunst niet statisch is. De symbolen van Dalí veranderden mee met zijn leven. De smeltende klokken van 1931 zijn niet hetzelfde als de klokken van de jaren tachtig.

De mieren van zijn jeugd staan voor iets anders dan de geraamten van zijn oude dom.

Dalí's laatste jaren laten zien dat zelfs de meest excentrieke kunstenaar uiteindelijk worstelt met dezelfde vragen als de rest van ons: wat gebeurt er na de dood? Hoe ga ik om met verlies?

En hoe maak ik iets moois terwijl mijn tijd opraakt? Zijn antwoord was altijd hetzelfde: schilderen. En misschien is dat de mooiste les van allemaal.